راهنمای ارزشیابی و پایش ابتکارهای محلی

مقدمه: اندازه گیری میزان مشارکت زنان در پروژه‌های اجتماعی و همچنین سنجش اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت این پروژه‌ها همواره یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های این قبیل فعالیت‌ها است. چنان‌چه مجریان این برنامه‌ها قادر به تعریف شاخص های دقیق برای نوع و میزان مشارکت زنان نباشند، مشارکت این افراد به دلیل تفاوت نقش و حضورشان در ابتکارهای محله محور، اغلب یا نادیده گرفته می‌شود و یا کم‌تر از اندازه‌های واقعی به‌حساب می‌آید.

این در حالی است که ویژگی های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی جغرافیایی محل اجرای این برنامه‌ها به میزان زیادی در نوع و میزان مشارکت زنان و میزان اثرگذاری آن در دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده این ابتکارات تاثیر می گذارد. برای مثال گاهی اوقات علی رغم این‌که محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی مانع حضور و مشارکت مستقیم زنان در جلسات و تصمیم گیری‌ها می شود، اما بعد از مدتی مشخص می‌شود که زنان نه‌تنها از جزییات جلسات و برنامه‌های شما آگاه هستند، بلکه نقش مهمی در استمرار جلسات به‌واسطه حمایت از همسران و پسران‌شان در روند اجرای پروژه داشته اند.

این مشارکت ممکن است به صورت کمک های پشتیبان مانند آماده کردن فضای جلسات و تهیه غذا ارایه شود و یا اینکه بدون اطلاع شما از طریق هم فکری و ارایه مشاوره به مردانی که در پروژه مشارکت مستقیم دارند. علاوه بر این، آن‌ها گاهی ترجیح می دهند به جای مشارکت در جلسات و گردهمایی‌های محلی، به‌طور انفرادی با مجریان در تماس باشند و اطلاعاتی را در اختیار آن‌ها بگذارند و یا سوالاتی را از آن‌ها بپرسند. این تعاملات اغلب منجر به تقویت فرآیند توانمندسازی و افزایش ظرفیت‌های فردی و اجتماعی این زنان می شود.  آیا ابزار یا تکنیکی برای شناسایی و اندازه گیری مشارکت زنان در پروژه های توسعه و ابتکار‌های محلی وجود دارد؟ نتایج و اثرات این فعالیت‌ها را با چه سازوکاری می توان اندازه‌گیری کرد؟ مشارکت زنان تا چه حد و چگونه منجر به توانمندی آنان می شود؟

شما تا زمانی که مصادیق و شواهد توان‌مندی را در بین مشارکت‌کنندگان مشاهده نکنید، قادر به ارزشیابی میزان تغییر نخواهید شد. اما مصادیق و شواهد توانمندی و مشارکت به چه شکل طراحی می شوند؟

فعالان این حوزه سعی می کنند با طراحی و معرفی ابزارها و روش های مختلف ارزشیابی و پایش به تسیهل‌گران و ارزشیابان پروژه ها کمک کنند تا دریابند این مشارکت تا چه اندازه منجر به افزایش قابلیت ها و ظرفیت های زنان در فرایندهای تصمیم گیری و برنامه ریزی شده است. اگرچه این ابزارها و روش ها شامل نسخه های از پیش تعیین شده نیست، اما اغلب به مجریان کمک می کند تا با فهم و درک شرایط واقعی و وضعیت موجود، موفق به تعریف شاخص هایی دقیق و منحصر به پروژه خودشان شوند.  

هرچه توانایی و شناخت مجریان و تسهیلگران ابتکارهای محله‌محور از ویژگی های مشارکت‌کنندگان و همینطور اهداف و انتظارات پروژه بیش‌تر و کامل تر باشد، امکان تدوین شاخص های دقیق تر بیش‌تر می شود.

این راهنمای ارزشیابی به شما کمک می کند تا براساس ویژگی های مشارکت کنندگان، محل اجرا و اهداف پروژه و با استفاده از چند ابزار و چک لیست ساده یک برنامه ارزشیابی و پایش برای میزان مشارکت زنان در یک ابتکار محله محور طراحی کنید. در بخش اول این راهنما، در مورد تعریف و ضرورت ارزیابی و انواع آن و همچنین الزامات آن توضیحاتی داده شده است. مطالعه این بخش به شما کمک می کند هدف برنامه ارزشیابی را مشخص و ابعاد و زوایای مورد مطالعه را تعیین کنید. در بخش دوم، با مراحل مختلف یک برنامه ارزیابی آشنا می  شوید.

در این راهنما، مراحل مختلف ارزشیابی به زبان ساده و با توجه به امکانات و منابع محدود محلی معرفی شده است. این راهنما نگاهی دارد به برخی رویكردهای معمول برای ارزیابی پروژه‌های اجتماعی، كنترل پیشرفت كار در جهت مقاصد تعیین شده و مقایسه اقدامات انجام شده با استانداردهای كیفی موجود.

فعالیت‌های مربوط به ارزیابی پروژه باید با منابع اختصاص داده شده یا هزینه شده برای آن هماهنگی و تناسب داشته باشند و نحوه تمركز شما بر موضوع ارزیابی وابسته به اهداف كلیدی تعیین شده برای پروژه خواهد بود.

ارزیابی چیست؟

ارزیابى یک فرآیند نظام مند، سیستماتیک و دقیق است که از طریق جمع آوری و تحلیل اطلاعات، میزان اثربخشی یک برنامه را نشان می دهد. هم‌چنین، حیطه هایی که نیازمند تغییر یا بهبود هستند را شناسایی کرده و برنامه را قابل حسابرسی می کند. ارزیابی حرفه ای با هدفی خاص انجام می گیرد و مستلزم جمع‌آوری و سنجش اطلاعات به‌صورتی روش مند و برنامه ریزی شده است. در مجموع از عمل ارزشیابی انتظار می رود علاوه بر تعیین ارزش و شایستگی موضوع مـورد ارزشـیابی، بـا فـراهم کردن اطلاعـات توصیفی و قضاوتی در زمینه میزان کارآمد بودن برنامه، در برآورده کردن نیازهای مصرف‌کنندگان برنامـه و تحقـق هـدف هـای تعیـین شده کمک کرده و علاوه بر این‌که تصمیم گیری را برای تصمیم‌گیران تسهیل می‌کند، به بهبود برنامه ها و بسط دانش در زمینه آن‌چه که ارزشیابی شده هم کمک کنـد. در ارزشیابی علم و سیاست کاملاً در هم تنیده اند. به‌عبارتی یافته های ارزشیابی زمینه را برای تصمیم های سیاسی عمده در زمینه اصلاح، هدایت، تغییر و یا توقف فعالیت ها فراهم می‌کند. به‌عبارت ساده با انجام ارزیابی شما نتایج حاصل از سرمایه گذاری خود را از زمان، تخصص و انرژی و … با نتایج مقایسه می کنید و جست‌وجو می کنید آیا آنچه شما گفته بودید می خواهید برای رسیدن به آن تلاش کنید حاصل شده است یا خیر.

چرا ارزیابی می کنید؟

ارزیابی هر برنامه عمدتا با اهداف زیر انجام می شود.  

  • تعیین نتایج یا دستاوردهای برنامه
  •   شناسایی نقاط قوت برنامه
  • شناسایی و بهبود نقاط ضعف برنامه
  • توجیه استفاده از منابع
  • افزایش پاسخ‌گویی
  • مسئولیت حرفه ای برای نشان دادن اثربخشی برنامه

معرفی انواع ارزیابی

اگرچه انجام ارزشیابی اصول و قواعد یکسانی دارد، اما شناخت نوع و هدف ارزشیابی به شما در جهت انتخاب بهتر ابزار و گردآوری اطلاعات دقیق تر کمک می کند. شما بنا به نوع و هدف ارزشیابی، باید به دنبال منابع اطلاعاتی مختلف و استراتژی های متفاوتی باشید.

ارزیابی توصیفی: صرفا توصیف وضعیت، بدون قضاوت است. در واقع نوعی بررسی مقطعی محسوب می شود که به دنبال روابط علت و معلولی نیست و گزارشی توصیفی از جنبه‌های مثبت و منفی برنامه را دربر می گیرد.

ارزشیابی: به دنبال این است که جست‌وجو کند و ببیند که آیا ارزش‌های از پیش تعیین شده یا همان اهداف برنامه محقق شده است؟ آیا کار درستی انجام داده ایم که ما را به هدف برساند؟ به عبارت دیگر این نوع ارزشیابی معطوف به نتیجه یا برآیند است. ارزشیابی فعالیتی است کـه در آن بـازده حاصل از اجرای یک برنامه به صورت هدف‌مند و عینی مورد سنجش قرار می گیرد.

ارزیابی فرآیند یا پایش: این نوع از ارزیابی ناظر بر فرآیند است و لحظه به لحظه كار را کنترل می کند. این شیوه ارزیابی در جست‌وجوی پاسخ به سوالاتی این چنین است:  آیا کارمان را درست انجام داده ایم؟ آیا فرآیندهای پیش‌بینی شده درست انجام شده اند.

ارزشیابی توانمندساز: این نوع ارزیابی با کمک و مشارکت مردم و ذی‌نفعان و به منظور سنجش عملکرد آن‌ها در اجرای برنامه هایشان طراحی شده و به اجرا گذاشته می شود. در این روش ارزشیاب بیرونی اغلب نقش یک مربی یا تسهیل‌گر مکمل را با توجه به ظرفیت های درونی برنامه ایفا می کند. الگوی ارزشیابی توانمندساز یکی از مدل های نسبتا جدید ارزشیابی است که برای اولین بار در دهه نود میلادی مورد استفاده قرار گرفت.

هر یک از انواع ارزیابی می‌تواند یک یا چند زمینه از موارد زیر را شامل شود:

  • ارزیابی وضعیت: منظور از این نوع ارزیابی، بررسی وضعیت (این‌جا و اکنون) است.
  • مقایسه: منظور از این ارزیابی مقایسه گروه الف و گروه ب با یک‌دیگر است.
  •  تغییر: در این نوع ارزیابی بررسی می کنیم چه دست‌آوردی به عنوان نتیجه یک برنامه به‌دست آمده؛ این دست‌آورد چه تفاوت‌هایی بین زمان الف و ب داشته است.
  • طولی: در چنین شرایطی بررسی می شود در طول زمان اجرای پروژه چه تغییراتی اتفاق می افتد.

رویکرد نظام مند به برنامه‌ریزی:

هر برنامه نیازمند اجزای زیر است:

  • درون دادها (Input) : اجزایی از سیستم كه برای شروع به كار به آن نیاز است. مثل منابع انسانی، منابع مالی، امکانات و تجهیزات.
  • فعالیت ها (Activity): اقداماتی که در طول اجرای پروژه و در جهت تحقق اهداف فرعی و اصلی انجام می‌شود. معمولا فعالیت ها به صورت طبقه بندی شده و برای هر یک از خروجیها تعریف می‌شوند.
  • فرآیند (Process) : سازوكارهای داخل سیستم برای اجرای كارها مانند فرآیند ساختی-سازمانی،  فرآیند پشتیبانی
  • بروندادها (Output): نتایج مقطعی که در پایان دوره های زمانی مشخص به دست می‌آید و واسطه‌ای برای دستیابی به نتایج نهایی است.
  • نتیجه نهایی (Outcome): نتیجه و محصول نهایی مورد انتظار از سیستم که به عنوان هدف غایی یا تغییر مطلوب مورد انتظار در ابتدای برنامه در نظر گرفته شده است.
  • اثر (Impact): تاثیرات پیش‌بینی‌شده یا پیشامدی، خواسته و ناخواسته‌ای است که در درازمدت و از طریق فعالیتی که انجام داده‌ایم و نتایج نهایی حاصل از آن در جامعه هدف ایجاد می‌شود.

 

در انجام ارزشیابی نتیجه نهایی را باید در نظر داشته باشید:

  • ارزشیابی را به قصد سنجش کدام یک از نتایج و یا اثرات یک برنامه مشخص انجام می دهید؟
  • در چه زمانی اثرات اجرای برنامه یا نتایج مورد انتظار شما حاصل می شود؟
  • زمانی که شما می خواهید برای اندازه گیری تغییر دانش، نگرش یا رفتار به عنوان نتیجه حاصل از یک برنامه در نظر بگیرید، چه هنگام است؟

مراحل برنامه‌ریزی برای ارزیابی نظام مند:

 

گام اول: تعریف هدف و دامنه ارزیابی

برای شروع کار ارزیابی در گام اول، اهداف و دلایل اجرای ارزیابی را مشخص کنید. برای انجام گام اول باید پاسخی متقاعد کننده برای سوالات زیر پیدا کنید. واقع‌بینانه بسنجید چه مقدار کار ارزیابی می توانید انجام دهید.

جدول ۱: پرسش و پاسخ برای تعریف هدف و دامنه ارزیابی
پرسش پاسخ
هدف از اجرای ارزیابی چیست؟  
چه چیزهایی قرار است ارزیابی شود؟  
حجم فعالیت های ارزیابی چقدر است؟  
موانع و مشکلات این ارزیابی چیست؟  
چه متغیرهایی باید اندازه گیری شوند؟  
چه سوالاتی باید پرسیده شود؟  
چه مقدار منابع مالی و تجهیزات نیاز است؟  
وضعیت نیروی انسانی همکار چگونه است؟  
آیا نیازی به مشاوران متخصص هست؟  
چه مقدار زمان برای ارزیابی نیاز است؟  
نتیجه ارزیابی به چه منظوری و کجا استفاده می شود؟  

گام دوم: سؤالات ارزیابی را تعیین کنید

چنانچه اهداف برنامه، متمرکز بر توانمندسازی زنان بوده است، ارزیابی هم باید در همین راستا انجام گیرد. اندازه گیری میزان توانمندشدن زنان را می توان در پنج بعد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حقوقی، سیاسی و روانی انجام داد.

سوال: به نظر شما هدف کلی برنامه یا پروژه‌‌ای که درگیر آن بوده اید چیست؟

در نظر داشته باشید که برای تعریف یک «هدف» مناسب برای هر اقدامی باید این ویژگی ها را در نظر داشت:

  • اختصاصی باشد
  • قابل اندازه‌گیری باشد
  • قابل حصول و دسترسی باشد
  • واقع گرایانه و مرتبط با برنامه باشد
  • در زمان مشخص قابل دستیابی باشد

تعریف اهداف یک برنامه ارزیابی با تعریف هدف برای همان پروژه تا حدی متفاوت است. هدفی که برای ارزیابی تعریف می‌شود به دنبال سنجش میزان موفقیت و یا شکست پروژه است. برای مثال اگر هدف پروژه ایجاد اشتغال برای زنان است، هدفی که برای ارزیابی تعریف می‌شود، به فراخور نوع ارزیابی که در بخش انواع ارزیابی این جزوه به آن اشاره شده، متفاوت خواهد بود.

فرض کنید هدف یک پروژه این‌طور تعریف شده است: «توانمندسازی زنان سرپرست خانوار محله زینبیه اصفهان از طریق ایجاد اشتغال». برای ارزشیابی این پروژه‌، هدف می‌تواند به این شکل تعریف شود:«در پایان سال دوم، این پروژه در چه ابعادی و به چه میزانی توانسته منجر به توانمندسازی زنان سرپرست خانوار محله زینبیه اصفهان شود؟»

طرح سوالاتی مشابه سوالاتی که در جدول زیر آمده، روند طراحی برنامه ارزشیابی و تعریف هدف آن را تسهیل می‌کند. چنانچه پاسخ دقیقی برای سوالات داشته باشید، هدف را به‌درستی انتخاب کرده‌اید.

جدول ۲: سوال‌هایی برای سنجش ویژگی‌های هدف
ویژگی‌های هدف نمونه سوال‌های پیشنهادی برای تعریف هدف ارزشیابی
اختصاصی باشد
  • بهره‌مندان و مشارکت‌کنندگان ارزشیابی چه کسانی هستند؟
  • چه بخشی از فعالیت‌ها و در چه بازه زمانی قرار است ارزشیابی شود؟
  • آیا این برنامه ارزشیابی اثرات بلندمدت ناشی از اجرای پروژه را هم قرار است بسنجد؟
  • آیا عوامل غیرمستقیم که بر روند اجرای پروژه اثرگذاشته‌اند قابل پیگیری و ارزشیابی هستند؟
قابل اندازه‌گیری
  • آیا نتایج این ارزشیابی قابل اندازه‌گیری است؟
  • آیا ابزار کافی برای اندازه‌گیری نتایج وجود دارد؟
  • آیا شاخص‌های توانمندسازی در این پروژه به‌درستی تعریف شده است؟
  • آیا نیاز به تعریف مجدد شاخص وجود دارد؟
قابل حصول و دسترسی
  • آیا اطلاعات مورد نیاز در مورد هدفی که تعیین شده (در این مثال ابعاد مختلف توانمندسازی) در دسترس است؟
  • چه بخشی از اطلاعات محرمانه است؟
  • آیا قانون و ضابطه مشخصی برای انتشار اطلاعات پروژه وجود دارد؟
  • چه منابع و مراجعی در تولید و مدیریت اطلاعات این اقدام مشارکت داشته‌اند؟
  • چه بخشی از اطلاعات و داده‌ها نیاز به تحلیل و استنباط دارد؟
واقع گرایانه و مرتبط با برنامه باشد
  • آیا هدفی که برای انجام ارزشیابی تعریف شده کاملا بر اساس هدف پروژه است؟
  • آیا شاخص‌هایی که برای اندازه‌گیری اهداف تعریف شده نیاز به بازبینی و اصلاح دارد؟
در زمان مشخص قابل دستیابی باشد
  • چه زمانی برای انجام ارزشیابی کافی است؟
  • آیا هم‌زمان با اجرای برنامه ارزشیابی، تیم ارزشیاب امکان دسترسی به همه ذی‌نفعان و دست‌اندرکاران و مشارکت‌کنندگان را دارد؟
  • تمدید مدت زمان اجرای ارزشیابی آیا منجر به اتلاف هزینه می‌شود یا موجب ارتقای کیفیت آن می‌شود؟

 

تمرین: پروژه‌ای را که برای ارزشیابی انتخاب کرده اید در نظر بگیرید. به هدف اصلی و اهداف فرعی که برای این پروژه تعریف شده دقت کنید. یک هدف برای ارزشیابی تعیین کنید و با طرح سوالاتی مرتبط، هدفی را که تعریف کرده اید بازبینی و اصلاح کنید. این اطلاعات را در جدول زیر وارد کنید.

هدف ارزشیابی:
ویژگی‌های هدف سوال‌های پیشنهادی برای تعریف هدف ارزشیابی
اختصاصی  
قابل اندازه‌گیری  
قابل حصول و دسترسی  
واقع گرایانه و مرتبط با برنامه  
در زمان مشخص قابل دستیابی  

گام سوم: انتخاب سوالات دقیق

برای اندازه گیری پیشرفت زنان و یا اقدامات بیش‌تری که برای پیشرفت به سوی دستیابی به برابری جنسیتی باید انجام داد، باید از شاخص‌های متفاوتی استفاده کرد. درک ابعاد مختلف توانمندسازی زنان برای توسعه سیاست هایی که برابری جنسیتی را بهبود می‌دهد و تغییرات مهمی در هنجارهای فرهنگی برای ترویج حقوق زنان ایجاد می‌کنند، مهم است.

شاخص ها کمک می کنند با دقت بیشتر روشن کنید در مورد برنامه خود چه می خواهید بدانید تا بتوانید آن را عملیاتی و قابل اندازه گیری کنید. از لیست سوالات، آن‌هایی که دامنه گسترده و آن‌هایی که دامنه محدود دارند را تعیین کنید. از طریق این سئوالات می توانید بدانید به چه منابعی برای پاسخ به این سوال نیاز دارید.

در یک مثال فرضی هدف از اجرای پروژه «افزایش مشارکت زنان یک محله شهری، در تصمیم‌گیری های خانوادگی» است. تعداد زنان مشارکت کننده در این پروژه ۴۶ نفر است. شاخص‌هایی که برای رسیدن به این هدف تعیین شده در ستون سمت راست جدول زیر آمده و ستون سمت چپ بر اساس نتایج پروژه تکمیل شده است.

جدول ۳: مثال‌هایی از شاخص‌های توانمندی زنان
شاخص‌های توانمندی که در پروژه تعریف شده است انتظارات پروژه نتایج
تعداد زنان توانمند که در تدوین و اجرای تصمیمات مالی خانواده مشارکت کرده‌اند ۳۵ نفر ۳۱ نفر
تعداد صندوق‌های پس‌انداز زنان در محل ۲ صندوق ۳ صندوق
تعداد زنانی که برای اجرای یک کسب و کار کوچک وام دریافت کرده‌اند ۱۵نفر ۱۵ نفر
تعداد جلسات و نشست‌های مشترک خانوادگی برای حل مشکل خانواده‌ها ۱۹ جلسه ۱۹جلسه

در این پروژه، بخشی از نتایج به دست آمده منطبق بر شاخص های از پیش تعیین شده است (تعداد جلسات و تعداد زنانی که وام دریافت کرده‌اند)، بخشی از نتایج بهتر از شاخص‌های پیش‌بینی شده است (تعداد صندوق‌های پس‌انداز) و در یک مورد نتیجه ای که به دست آمده منطبق بر شاخص نیست (تعداد زنان توانمند که در تصمیمات مالی خانواده مشارکت داشته‌اند).

ارزشیابی دقیق میزان توانمندی و میزان مشارکت مستلزم تعریف دقیق شاخص‌های مرتبط در هنگام اجرای پروژه است.

در مواردی که تعداد مشارکت‌کنندگان و بهره مندان پروژه زیاد است، معمولا برای سنجش شاخص از درصد به جای عدد استفاده می شود. استفاده از درصد در این مقیاس تصویر روشن‌تری از نتایج به‌دست می‌دهد. برای مثال در شاخصی که قرار است تعداد زنانی که در جلسات شرکت کرده‌اند ۸۵۰ نفر از یک جامعه آماری هزار و سیصد نفری باشد، در اینجا تعداد مشارکت کنندگان می‌تواند به درصد یعنی ۶۵ درصد بیان شود.

جدول شماره ۴، که توسط بانک جهانی تهیه شده، یک چارچوب نظری است که شاخص های مرتبط با ابعاد توانمدسازی زنان در سطوح خانواده، جامعه و عرصه های وسیع‌تر اجتماعی را نشان می‌دهد. در ستون سمت راست این جدول ابعاد مختلف توانمندسازی مشخص شده است. در ستو‌ن‌های بعدی شاخص‌هایی که برای هر یک از این ابعاد تعیین شده، آمده است.

جدول ۴: مصادیقی از ابعاد توانمندسازی و تعریف عملیاتی آن در سه سطح خانواده، جامعه، و عرصه‌های وسیع‌تر
ابعاد خانواده جامعه عرصه های وسیع‌تر
اقتصادی کنترل زنان بر درآمد؛ سهم نسبی زنان در حمایت از خانواده؛ دسترسی و کنترل منابع خانواده دسترسی زنان به اشتغال؛ مالکیت اموال و زمین؛ دسترسی به اعتبار مالی؛ مشارکت و یا نمایندگی در انجمن های تجارت محلی ؛ دسترسی به بازار حضور زنان در مشاغل با دستمزد بالا؛ زنان مدیر، توجه به منافع اقتصادی زنان در سیاست های کلان اقتصادی و بودجه های دولتی و استانی
فرهنگی و اجتماعی تحرک آزادانه زنان؛ رفع تبعیض علیه زنان؛ تعهد به آموزش دختران حضور زنان و دسترسی به فضاهای اجتماعی؛ دسترسی به حمل و نقل مدرن؛ مشارکت در شبکه های اجتماعی و گروه های خارج از  محدوده خانوادگی و؛ تغییر در هنجارهای مردسالارانه (مانند ترجیح پسر)؛ حضور نمادین زن در اسطوره و آیین سواد زنان و دسترسی به طیف گسترده ای از گزینه های آموزشی؛ تصاویر رسانه ای مثبت از زنان، نقش و مشارکت آن‌ها
خانوادگی و بین‌فردی مشارکت در تصمیمات خانواده؛ کنترل بر روابط جنسی؛ توانایی ایجاد تصمیمات درباره باروری، کنترل بر انتخاب همسر و زمان ازدواج؛ رفع خشونت خانگی تغییر در ازدواج و نظام های خویشاوندی به جهت ارزش بیش‌تر و استقلال برای زنان (به عنوان مثال بالا رفتن سن ازدواج، استقلال در انتخاب همسر، پذیرش طلاق)؛ کمپین های محلی در برابر خشونت خانگی گرایش های منطقه ای/ ملی در بالا رفتن زمان ازدواج، امکان گزینه طلاق؛ وجود پشتیبانی (و یا مخالفت نکردن فعالانه) سیاسی، حقوقی، مذهبی برای این تغییرات مانند وجود سیستم های ارائه دسترسی آسان به روش های جلوگیری از بارداری، و خدمات بهداشت باروری
قانونی آگاهی از حقوق قانونی؛ حمایت خانوادگی برای اعمال حقوق بسیج جامعه برای حقوق؛ کمپین برای آگاهی از حقوق؛ تقویت محلی احقاق حقوق قانونی قوانین حمایت از حقوق زنان، دسترسی به منابع و گزینه ها؛ دفاع از حقوق قانونی؛ استفاده از سیستم قضایی برای جبران نقض حقوق
سیاسی آگاهی از سیستم سیاسی و ابزار دسترسی به آن؛ پشتیبانی خانواده از مشارکت سیاسی؛ امکان استفاده از حق رأی حضور زنان در نظام سیاسی محلی / کمپین‌ها؛ پشتیبانی از نامزدها یا قانونی خاص؛ حضور زنان در نهادهای محلی دولت حضور زنان در نهادهای منطقه‌ای و ملی حکومت؛ قدرت زنان به‌صورت یک بلوک رأی‌گیری؛ نمایندگی منافع زنان در لابی‌های موثر و گروه‌های ذی‌نفع
روانی
عزت نفس؛ اعتماد به نفس؛ رفاه روانی آگاهی جمعی از بی‌عدالتی، امکان بالقوه بسیج اجتماعی احساس تعلق اجتماعی زنان؛ پذیرش سیستماتیک حق و تعلق اجتماعی زنان

گام چهارم: شناسایی شواهد مورد نیاز

شواهد معتبر، مواد اولیه برای یک ارزیابی خوب است. اطلاعات به‌دست‌آمده باید از دید دست اندکاران و مخاطبان ارزیابی، باورپذیر، قابل اعتماد و مرتبط با سوالات ارزیابی تلقی شوند. این امر نیاز به تفکر دقیق درباره این‌که چه چیزهایی می توانند به عنوان «شواهد» استفاده شوند، دارد. معلوم کنید به چه شواهدی برای پاسخ به سوالات خود نیاز دارید؟

برای اندازه گیری شاخص هایی که برای ارزیابی تعیین کرده اید، می توانید از جدولی مشابه جدول ۵ استفاده کنید. برخی سوالات ممکن است جواب قابل اندازه گیری نداشته باشند، در چنین مواقعی سعی کنید تا حد امکان اطلاعات را به‌صورت کمی به‌کار ببرید. برای مثال اندازه‌گیری و ارزیابی میزان توانمندسازی زنان با عدد و رقم مشخص نمی شود اما می توانید با ثبت تعداد و نوع فعالیت های آن‌ها شاخص های کیفی را به شاخص های کمی تبدیل کنید. میزان توانمندسازی در یک باهمستان با افزایش مشارکت در جلسات سنجیده می شود، در یک باهمستان با سطح مشارکت بالاتر با افزایش تعداد جلسات و ملاقات های حضوری با مقامات محلی. با توجه به شناختی که از محل و گروه مخاطبان خود دارید، سوال های مناسبی برای شاخص هایی که تعریف کرده اید انتخاب کنید.

در جدول شماره ۵ چند نمونه سوال برای تعیین میزان توانمندی زنان آمده است. شما می توانید از این سوالات یا سوالات مشابه برای تعریف شاخص استفاده کنید.

جدول شماره ۵: نمونه سوال برای تعیین میزان توانمندسازی زنان
سوال (شاخص) نتیجه (شاهد، مصداق)
چند در صد از زنان گروه هدف می توانند حداقل سه مرجع تصمیم‌گیری محله خود را که بیش‌تر با منافع آن‌ها مرتبط است را شناسایی کرده و نام ببرند؟  
آیا تعداد زنان گروه هدف که در دوره های دانش‌افزایی شرکت کرده اند قبل و بعد از برنامه افزایش پیدا کرده است؟ چند نفر؟  
چند درصد از زنان گروه هدف همیشه در جلسات شرکت می‌کنند؟ آیا این تعداد افزایش یافته است؟  
….  

در مورد اطلاعاتی که شما به منظور پاسخ به پرسش های ارزیابی نیاز دارید با همکاران خود هم‌فکری و گفت‌وگو کنید. اسناد پروژه، مشاهدات و نقطه نظرات دست‌اندرکاران کلیدی و بهره برداران از مهم‌ترین منابع دریافت اطلاعات در این زمینه به شمار می‌روند. در انتخاب شاخص ها به این نکته توجه کنید که شاخص ها بر اساس ماهیت پروژه نوشته می شوند. همچنین میزان مشارکت زنان می تواند به تناسب سن، وضعیت تاهل، میزان تحصیلات، وِیژگی های اخلاقی و رفتاری، مذهب، تجربه های قبلی، بعد خانواده و عوامل دیگر تغییر کند. در چنین شرایطی مطالعه نمونه‌های موفق به تعریف دقیق شاخص کمک می کند.

شاخص هایی که در ابتدای پروژه تعریف می شوند بر اساس ارزیابی اولیه از وضعیت موجود هستند. بدیهی است حضور در محل به مرور به شناخت بهتر و بیش‌تر تسهیلگران از واقعیت های عرصه کمک می کند. از این‌رو تسهیلگران و یا افرادی که مسوولیت انجام ارزشیابی پروژه را دارند، می توانند در حین اجرای پروژه با ثبت مشاهدات و تحلیل از وضعیتی که در آن قرار دارند، شاخص های تعیین شده را بازبینی و در صورت نیاز اصلاح کنند و یا شاخص های جدیدی تعریف کنند. تعریف شاخص های جدید که بر اساس شناخت دقیق تر از محل اجرای پروژه انجام می شود به شناسایی بهتر اثرات و نتایج پروژه کمک می کند.

برخی از نویسندگان که تلاش هایی برای اندازه گیری تجربی توانمندسازی انجام داده اند، استدلال کرده اند که به عنوان یک فرآیند، به دشواری می توان توانمندسازی را به‌طور مستقیم ارزیابی کرد، اما از طریق اندازه گیری شاخص‌های جایگزین مانند وضعیت بهداشت، سطح آموزش و پرورش، دانش و … می‌توان این اندازه‌گیری را انجام داد.

تمرین: با توجه به اهداف پروژه (مرتبط به توانمندسازی زنان)، ابعاد مختلف توانمندسازی زنان را در سه سطح خانواده، جامعه و عرصه های وسیع‌تر بررسی کنید و در جدول زیر بنویسید. ممکن است برخی از شاخص ها قبلا در پروژه تعریف نشده باشند اما اقداماتی که در پروژه انجام گرفته دستاوردهای جدیدی داشته است. اگرچه شاخص های توانمندسازی کیفی هستند، اما سعی کنید تا حد امکان شاخص های کیفی را تبدیل به شاخص های کمی و قابل اندازه‌گیری کنید. برای مثال برای سنجش میزان اعتماد‌به‌نفس می توانید به تعداد حضور و مشارکت زنان در جلسات رسمی اشاره کنید. یا تعداد نظرات و یا تصمیم‌هایی که درطول پروژه شاهدش بوده‌اید. بررسی این شاخص ها به شما کمک می کنید که مشخص کنید چقدر به اهداف توانمندسازی زنان نزدیک شده اید.

ابعاد خانواده جامعه عرصه‌های وسیع‌تر
اقتصادی      
فرهنگی-اجتماعی      
خانوادگی- بین فردی      
قانونی      
سیاسی      
روانی اجتماعی      

 

گام ششم: تدوین سازوکار پایداری اثرات پروژه در برنامه ارزشیابی

یکی از مهم‌ترین نکاتی که باید در برنامه ارزشیابی در نظر گرفته شود، بررسی اثرات بلندمدت پروژه است. به این معنی که نتایج ارزشیابی باید به این سوال پاسخ دهد که اجرای این پروژه چه اثرات کوتاه مدت و چه اثرات بلند مدتی روی گروه بهره‌مندان و محیط زندگی‌شان گذاشته است. آیا با خروج گروه یا سازمان مجری از باهمستان، فعالیت های گروه بهره‌مندان متوقف می شود و یا این‌که آن‌ها قادرند بدون تکیه بر نهاد مجری به فعالیت خودشان ادامه دهند. این ارزشیابی هم می تواند در زمان اجرای پروژه انجام شود و هم در بازه زمانی مشخصی بعد از پایان پروژه که اغلب بین دو تا پنج سال بعد از اجرای آن است. اما باید این نکته را در نظر داشت که برای ارزشیابی نتایج مورد نظر، هم در طول پروژه و هم مدت ها بعد از اجرای آن، همواره از شاخص های یکسان استفاده می شود. در مواردی که بین پایان پروژه و ارزشیابی برای سنجش اثرات فاصله زیادی افتاده است، معمولا شاخص های هر مقطع با هم مقایسه می‌شوند. شاخص‌هایی که قبل از اجرا تدوین شده، شاخص هایی که در طول پروژه به‌دست آمده، و شاخص هایی که در ارزشیابی که ۵ سال بعد اتفاق افتاده به‌کار می رود. مقایسه این نتایج میزان موفقیت یا شکست برنامه را نشان می دهد.

گام هفتم: تهیه یک طرح برای جمع‌آوری داده ها

وقتی در مورد جمع‌آوری داده ها صحبت می کنیم شاید تصویری که به ذهن شما می رسد طراحی پرسش‌نامه های تخصصی برای گردآوری اطلاعات در اجرای یک تحقیق و پژوهش دانشگاهی باشد. اما واقعیت چیز دیگری است. جمع‌آوری داده توسط هر فردی با هر سطح سواد و تخصصی و در هر مقیاسی امکان‌پذیر است، مشروط بر این‌که بداند با چه هدفی به‌دنبال چه می‌گردد. برای این منظور معمولا طرح چند سوال ساده به شما کمک می کند. چند نمونه از سوالاتی را که برای این منظور می توانید از خودتان یا اعضای گروه‌تان بپرسید در جدول زیر می بینید.

جدول شماره ۶: سازماندهی اقدامات و جمع‌آوری داده ها
سوال ارزیابی
  • سوال برای رسیدن به شواهد دامنه گسترده
  • سوال برای رسیدن به شواهد دامنه محدود
چه اطلاعاتی لازم است؟ اطلاعات کمی/ کیفی
چگونه این اطلاعات جمع‌آوری می شود؟ / از چه تکنیکی برای جمع‌آوری اطلاعات استفاده می‌کنید؟ مرور اسناد، مشاهده، مصاحبه، بحث گروهی، پرسش‌گری، …
اطلاعات از چه کسی گرفته می شود؟ مجریان، ذی‌نفعان، سایر شرکا، نمایندگان محلی، …
اطلاعات چه زمانی و توسط چه کسی جمع آوری می شود؟ پرسش‌گران آموزش دیده، دست‌اندکاران اجرا، …
اطلاعات چگونه تحلیل می شود؟ توصیف وضعیت، تحلیل کمی/ تحلیل کیفی/ …

گام هشتم: مشاهده و جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات

برای این که روش درست و قابل‌اتکایی برای جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات به کار بریم، باید ابتدا به پرسش‌های زیر پاسخ دهیم.

  • چه اطلاعاتی جمع‌آوری می شود؟ برای پاسخ به این پرسش لازم است بر اساس شواهد مورد نیاز تصمیم‌گیری کنید. به این معنی که شخص یا گروهی که مسوولیت ارزشیابی را به عهده گرفته، براساس اهداف و نوع ارزشیابی اطلاعات مورد نیاز را گردآوری کند. بار دیگر به انواع ارزشیابی که در بخش اول این جزوه آمده و نحوه طراحی برنامه که در بخش پنجم به آن اشاره شده توجه کنید و تجسم کنید برای هر یک چه نوع اطلاعاتی نیاز است. با توجه به هدف و نوع ارزشیابی، اطلاعات ممکن است به شیوه کتابخانه‌ای یا مشاهده میدانی گردآوری شود و یا اینکه در ارتباط مستقیم با اعضای باهمستان و ثبت دقیق تغییراتی که در نحوه زندگی و رفتارهای اجتماعی آن‌ها دیده شده است.
  •  چگونه اطلاعات جمع‌آوری می شود؟ چه ابزاری برای جمع‌آوری اطلاعات استفاده می شود؟ نظر سنجی؟ پرسش نامه‌های منتشر شده؟ بحث گروهی متمرکز؟ مشاهدات؟ یا … . انتخاب هدف ارزشیابی که در بالا به آن اشاره شد به شما کمک می کند ابزار و روش مناسبی را برای گردآوری اطلاعات انتخاب کنید. برای مثال برای بررسی وضع موجود قبل از اجرای پروژه مطالعه کتابخانه ای، پرسش‌نامه و یا بازدید میدانی ابزار و روش های مناسبی هستند، در حالی‌که برای اجرای ارزشیابی توانمندساز، شما نیاز دارید از ابزار و روش هایی که زمینه لازم برای برقراری ارتباط نزدیک تر و صمیمانه‌تر با افراد را فراهم می کند، استفاده کنید. مانند بحث در گروه های متمرکز، مصاحبه های نیمه ساختار یافته، کارگاه های مشارکتی، اقامت در محل، نقشه‌کشی و سایر ابزارهای مشابه.

جمع‌آوری اطلاعات مربوط به جمعیت باهمستان از اداره های محلی مانند اداره بهداشت، نیروی انتظامی و سازمان های مرتبط، معمولا به شناخت بهتر وضعیت کمک می کند. برای مثال اطلاعات مربوط به خشونت خانگی، تعداد جمعیت، تعداد مادران، تعداد زنان سرپرست خانوار و غیره.

  • چه کسی اطلاعات را جمع‌آوری می‌کند؟ در هر کار ارزیابی‌ای مهم است که بدانیم اطلاعات توسط چه کسی جمع‌آوری و یا مشاهده می‌شود و چنین کسی چه رابطه‌ای با پروژه دارد.
    • مشاهده توسط ناظر خارجی: جمع‌آوری اطلاعات از طریق مشاهده توسط ناظری که حضور مستقیم در فرآیند اجرا نداشته، انجام می شود. ناظران خارجی اغلب مهارت های فنی و تجربه هایی دارند که دست‌اندرکاران برنامه فاقد آن هستند.
    • مشاهده توسط ناظر داخلی: مشاهده توسط ناظری که ممکن است حضور مستقیم در فرآیند اجرا نداشته ولی دست‌اندرکاران اجرا از نظارت وی آگاهی دارند.

استفاده از ناظر داخلی یا خارجی هر کدام مزیت ها یا محدودیت هایی دارد. در جدول زیر برخی از این موارد ذکر شده است.

جدول ۷: مقایسه مزایا و محدودیت‌های همکاری ناظر داخلی و خارجی
مزیت محدودیت
مشاهده توسط ناظر خارجی – ناظران خارجی ممکن است دارای مهارت های فنی و تجربه‌هایی تخصصی باشند.

– ناظران خارجی نسبت به ناظران داخلی برنامه که منافعی در نتایج ارزیابی دارند مصون‌تر هستند.

– ناظر خارجی احتمالا عاری از سوگیری خواهد بود.

– ارزیابی توسط ناظر خارجی زمان‌بر است.

– ارزیابی توسط ناظر خارجی هزینه‌بر است.

– ارزیابی توسط ناظر خارجی نیازمند اعتمادسازی است.

مشاهده توسط ناظر داخلی – ناظران داخلی اطلاعات عمیق و جزیی از برنامه دارند.

– ناظران داخلی دسترسی بهتری به دست‌اندرکاران برنامه دارند.

– هزینه استفاده از ناظران داخلی کمتر است.

– ناظران داخلی ممکن است نسبت به پروژه سوگیری یا تعصب داشته باشند.

– ناظران داخلی ممکن است تخصص لازم برای مشاهده و ارزیابی تخصصی را نداشته باشند.

کمی یا کیفی یا هر دو؟  ما به شیوه‌ها و ابزارهای مختلفی متناسب با جنس اطلاعات و داده‌هایی که قصد داریم جمع کنیم نیاز داریم. مثلا پرسشنامه های کمی برای جمع‌آوری داده ها و تولید نتایج قابل اندازه‌گیری است. این پرسشنامه‌ها بر مسائلی متمرکز هستند که می توانند شمارش شوند، مانند درصد زنان و مردان در مناسب قانونگذاری، نرخ دستمزد زن و مرد یا نرخ ثبت‌نام در مدارس برای دختران و پسران. داده های کمی می تواند تغییرات در برابری جنسیتی در طول زمان را نیز نشان دهند. برای مثال، یک شاخص کمی مقایسه تعداد دختران در مدرسه نسبت به پسران است.

راهنماهای پرسش‌گری یا مصاحبه های نیمه‌ساختاریافته روش کیفی ضبط تجربه، نظرات، رفتارها و احساسات مردم هستند. به عنوان مثال، تجارب زنان از محدودیت‌ها و یا مزایای کار در بخش غیررسمی و غیره. برای جمع‌آوری داده های شاخص های کیفی غالبا از روش مشارکتی مانند بحث‌های گروهی و ابزار نقشه‌برداری‌های اجتماعی استفاده می شود. داده های کیفی همچنین می‌توانند از طریق نظرسنجی جمع‌آوری شوند.

طراحی و استفاده از ابزار خود ساخته جمع‌آوری داده

از آن‌جا که ابزارهای موجود ارزیابی به‌طور خاص برای شما ساخته نشده‌اند، ممکن است به سوال شما به‌طور کامل پاسخ ندهد. در این صورت شما نیازدارید روش و ابزاری مختص به پروژه خودتان طراحی کنید. ابزار جمع‌آوری خودساخته باید واجد ویژگی های زیر باشد:

  • بر اساس شاخص هایی که تعیین کرده اید تهیه شده باشد.
  • زبان ساده ای داشته باشد.
  • تنها در مورد آن‌چه نیاز است سوال کند.
  • سوالات کوتاه، دقیق و مرتبط نوشته شوند.
  • از اصطلاحات و واژگان تخصصی، علمی و دانشگاهی استفاده نشود (در هنگام گردآوری اطلاعات از باهمستان).
  • هر سوال تنها بر یک ایده و موضوع تمرکز داشته باشد.
  • پاسخ‌گویی را برای فرد پاسخ‌گو آسان کنید (علامت زدن به جای نوشتن، در صورت امکان).
  • از پاسخ‌های طولانی تنها زمانی استفاده کنید که می‌خواهید از جزئیات اطلاع داشته باشید.

در ابتدا لازم است اطلاعات گردآوری شده با جزییات كافی و برای سنجش دقیق ارایه شوند. مرور اطلاعات جمع‌آوری شده، پردازش شده و گزارش شده در ارزشیابی لازم است که به‌صورت منظم انجام شود و خطاهای به‌دست آمده اصلاح شود. بهترین گزینه این است که اطلاعات از کلیه منابع اطلاعاتی گرفته شوند و اگر این مورد امکان‌پذیر نیست، مسئله انتخاب نمونه اهمیت پیدا می‌کند. دقت کنید نمونه هایی که از آن‌ها اطلاعات می گیرید باید نماینده مناسبی از جامعه مورد بررسی شما باشد. آشنایی با روش های مختلف نمونه‌گیری و مزیت ها و محدودیت های هر روش بسیار مهم است. از دیگر موضوعات مهم در این بخش این است که چه کسی در چه زمانی اطلاعات را جمع‌آوری کند.

گام نهم: تجزیه و تحلیل اطلاعات و نتیجه‌گیری

منظور از تجزیه و تحلیل اطلاعات این است که اطلاعاتی را که گردآوری شده به نحوی طبقه‌بندی و تفسیر کنید که تصویر دقیقی از وضعیت موجود برای شما ترسیم کند. برای مثال در مرحله اول گردآوری اطلاعات مشخص شده است که تعداد دخترانی که به مدرسه می روند ۱۱نفر و تعداد پسرها ۳۴ نفر است. این آمار پایه و اساس یک تحلیل اولیه است که نشان می‌دهد درصد زیادی از دخترها به دلایل مختلفی از امکان تحصیل محروم هستند. به این ترتیب کیفیت تحلیل نقش موثری در کارآمد بودن اطلاعات گردآوری شده دارد. یک روش موثر برای تحلیل اطلاعات، تحلیل گروهی است. در نظر داشته باشید مهارت شما و گروهتان در تحلیل اطلاعات در شناسایی وضعیت موجود و همین‌طور برنامه‌ریزی برای آینده نقش تعیین کننده‌ای دارد. تکنیک‌هایی مانند «اما چرا؟» یا ترسیم «درخت مشکلات» و همچنین «بارش فکری» در این مرحله توصیه می‌شوند.

تجزیه و تحلیل اطلاعات پیش‌نیاز یک نتیجه‌گیری دقیق است. نتیجه‌گیری به معنی آشکار کردن معنی موجود و نهفته در اطلاعات گردآوری شده‌است. در این مرحله باید تلاش کنید تا معنی نهفته در داده‌ها، که یافته یا اطلاعات نیز نامیده می‌شوند، استخراج شوند. تجزیه و تحلیل اطلاعات ابعاد و زوایای مختلف وضعیت را برای شما روشن و نتیجه‌گیری نهایی را برای‌تان تسهیل می کند. برای مثال گزارشی که در مرحله تحلیل اطلاعات تهیه می شود، ممکن است شامل درصد دانش‌آموزان دختر محروم از تحصیل، تعداد زنان خودسرپرست، تعداد زنان قربانی خشونت خانگی، تعداد فضاهای تفریحی برای زنان و مردان، میزان حقوق و درآمد سالانه زنان و مردان و تعداد مرگ و میرهای ناشی از سوء‌تغذیه و دسترسی نامناسب به خدمات درمانی باشد. از این اطلاعات نتیجه می گیرید که شاخص های توسعه شهری در این باهمستان نادیده گرفته شده و تعداد زیادی از دختران و زنان از خدمات و تسهیلات اجتماعی محروم هستند. این نتیجه‌گیری به شما کمک می کند مرحله بعدی را در همین راستا و در پاسخ به این نیاز برنامه‌ریزی کنید.

مستندسازی دقیق و با شرح جزییات از تمامی مراحل تحلیل و نتیجه‌گیری را فراموش نکنید. تنها در این‌صورت است که می توانید در مراحل بعدی به این اطلاعات بازگردید و شاهد ذکر جزییات باشید. به حافظه خودتان و گروه‌تان در این زمینه اعتماد نکنید. اطلاعات گردآوری شده از یک باهمستان بیش‌تر از آن است که در حافظه شما بگنجند.

گام دهم: انتشار اطلاعات

پس از تهیه نتایج و مستند‌سازی یافته‌ها، همه ذی‌نفعان باید از یافته های این مرحله مطلع باشند. روش انتشار باید بر اساس نوع مخاطبان و گروه های هدف، متفاوت باشد. برخی از انواع روش های انتشار عبارت‌اند از:

گزارش، بروشور، خبرنامه، مقالات علمی،  مصاحبه در تلویزیون و روزنامه، نصب پوستر و بنر در محل و یا شبکه های اجتماعی. انتشار اطلاعات و گزارش ارزشیابی موجب ایجاد تعامل بین ارزیابان و استفاده‌کنندگان از نتایج می‌شود. از سویی موجب افزایش اعتماد اعضای باهمستان (یا گروه مشارکت‌کنندگان) به فرد یا گروه ارزیاب می‌شود و از سوی دیگر فرد یا گروه ارزیاب می‌تواند از نتایج بازخورد در اصلاح و بازبینی نتایج استفاده کند.

گام یازدهم: جمع بندی

نتایج ارزیابی مناطقی را نشان می دهد که بهبود آن لازم است. شما می توانید از نتایج ارزیابی، برای بهبود برنامه استفاده کنید. امکان بازنگری برنامه را بر اساس یافته ها در نظر بگیرید. برنامه را دوباره بررسی کنید و یا در راهبردهای (استراتژی) برنامه تجدید‌نظر کنید. روش اجرای برنامه را تغییر دهید و یا زمان اجرای برنامه را افزایش دهید. به‌طور کلی استفاده از نتایج ارزیابی را می‌توان به عنوان یک نیازسنجی برای اقدامات و مداخلات آتی در نظر گرفت. ارزیابی به شما کمک می‌کند اثرات برنامه را روی بهره‌برداران تعیین کنید و با دقت علمی کافی بدانید آیا به اهداف خود رسیده‌اید؟ به یاد داشته‌باشید که یک ارزیابی معتبر مستلزم داشتن یک برنامه هدف‌مند و دقیق است. مطالعه این متن و انجام تمرینات شما را در انجام این امر یاری می‌کند.

همرسانی: